DONIOSŁOŚĆ NAUKOWA UWAG CZ. II

Nie wynika stąd jednak, by Uwagi były pozbawione wartości teoretycznej. Owszem, mają ją, i to bardzo wielką – tylko inną niż tak liczne w literaturze XVIII w. wykłady o najlepszym urządzeniu społeczeństwa ludzkiego, opierające się na założeniach apriorycznych. Wnioski teoretyczne wynikają u Staszica nie tylko z analizy natury człowieka samego, rozpatrywanego poza czasem i przestrzenią, ani z dociekań nad naturą państwa jako wytworu rozumu praktycznego – ale z badania przedmiotowego rzeczywistości społecznej samej w sobie. Wprawdzie wyniki Staszica są często ułamkowe, myśl jego wydobywa się z trudem z analizy materiału niedostatecznego i źle rozklasyfikowanego.

Jednakże — pomijając już to, że Uwagi nie są traktatem naukowym, ale książką agitacyjną, że przeto inną miarę przykładać do niej należy – trzeba zważyć, że żaden poprzednik nie wyciął był drogi przed Staszicem, że wszyscy, którzy zagadnieniami społecznymi zajmowali się, nie wychylali się poza granice dziedzin poszczególnych. Montesquieu rozważa ustrój władz w państwie i ich stosunek wzajemny oraz zastanawia się nad powodami wzrostu i upadku potęgi rzymskiej – interesuje go kwestia państwa jako organizacji prawnej życia narodów, nie kwestia społeczeństwa. Fizjokraci, którym zresztą Staszic zawdzięcza bardzo wiele poglądów ekonomicznych, i Adam Smith, którego dzieła wiekopomnego nie znał był jeszcze, formułowali zasady porządku gospodarczego. Jeden Rousseau postawił był zagadnienie, czym jest społeczeństwo, ale przystąpił do niego z punktu widzenia osobnika: zajmuje go ono o tyle, o ile wpływa na swobodę jednostki ludzkiej, której swoboda ta jest prawem przyrodzonym i niezmiennym. W społeczeństwie nie dostrzegł on rzeczywistości swoistej, ale tylko wynik współżycia jednostek, umowę. Staszic pierwszy w Polsce, a bodaj że jeden z pierwszych w ogóle, przystępuje do zagadnienia jak socjolog.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>