Siły moralne społeczeństwa

Nie uległy też zupełnemu zniszczeniu siły moralne społeczeństwa. Przeciwnie, wzmogły się bardzo znacznie. Dawniejsi przywódcy reformatorów i patriotów – Andrzej Zamoyski, Chreptowicz, Wybicki – byli wodzami bez armii. Po ostatniej swej przegranej – odrzuceniu przez sejm r. 1780 projektu Zbioru praw – grono ich rozpadło się. Andrzej Zamoyski ukrył się w Zamościu, gdzie stal się dobroczyńcą swoich chłopów, jak był nim przedtem w Bieżuniu. Inni zaszyli się również każdy w swoich dobrach. Ale nie wszyscy tracą łączność między sobą. Wszyscy zaś przykładem i słowem oddziaływają na świa- tlejszą część szlachty. Do tych weteranów walki o odrodzenie narodu przyłączają się siły nowe, młodsze, jak Józef Czartoryski z Łucka lub Ignacy Potocki, który wkrótce wysunie się na plan pierwszy w dobie Sejmu Czteroletniego. Przede wszystkim jednak narasta liczne i zwarte młode pokolenie synów szlacheckich i mieszczańskich, wychowanych pod kierunkiem Komisji Edukacyjnej. Dla tych obrazy klęski były wspomnieniem z lat dziecięcych, zbyt wątłym, by złamać wolę, aż nadto piekącym, by natchnąć żądzą czynu tę młódź, wykar- mioną doktrynami społecznymi nowoczesnymi i pałającą żarliwą a rozumną miłością Ojczyzny. Była to podstawa dostateczna, by po raz pierwszy w Polsce wytworzyć się mogła opinia publiczna w znaczeniu nowoczesnym – rozumna ocena wypadków i zamierzeń. Brak jej było tylko ośrodka krystalizacyjnego.

Ten dał jej Staszic. Dał jej program, w którego zamierzeniu naczelnym poznała swe własne niewypowiedziane marzenia. Wskazał jej sposób postępowania, zgodny z jej przekonaniami. Tezy swe poparł argumentami, w których odnajdywała ślady poglądów społecznych, naukowych i filozoficznych, nauczanych w szkołach Komisji Edukacyjnej: psychologię sensualistyczną Condillaca, teorie Rousseau o istocie społeczeństwa, poglądy ekonomiczne fizjokratów francuskich – a wszystko przystosowane do potrzeb doraźnych Polski, z wytłumaczeniem, dlaczego słuszne teorie nie mogą być w praktyce zastosowane bezwzględnie, dlaczego w imię najwyższego celu – utrzymania Polski – konieczne jest to czy inne odstępstwo.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>