Wywody Staszica o wychowaniu

Zdaje się nam, żeśmy dostatecznie, jak na krótki szkic, oznaczyli miejsce polskiej szkoły społecznej wieku XVIII i początku XIX. Rozpoczyna ona swoją działalność teoretyczną jednocześnie z epoką wielkich reform i jest bezpośrednio z nimi złączona. Myśliciele polscy brali w nich udział bezpośredni i stosunek ludzi tych do własnego społeczeństwa odbił się na ich teoriach. Doświadczyli oni sami, jak nic nie znaczącą rzeczą jest najsilniejsza wola najenergicz- niejszej nawet jednostki wobec wielkich dziejowych prądów. Systemy ich stwierdzane były na podstawie wstrząśnień przebytych przez nich samych, na podstawie własnych żądań, nadziei i zawodów po przekonaniu się, iż póki masy ogólnej jedna myśl nie ogarnie, poty niezdolna ona będzie do czynu. Umysły ich jasno widziały, że taka tylko nauka wyjaśnić coś może, która weźmie pod uwagę człowieka realnego takiego, jakim się on każdemu z nas przedstawia, w bezpośrednim przeżyciu. Ich myślenie jest też czysto syntetyczne. Widzimy to choćby w wywodach Staszica o wychowaniu, gdzie cel „edukacji“ wywnioskowany jest z danych o właściwościach ludzkiego umysłu, pojęciu szczęścia istotnego, wreszcie danych z doświadczenia społecznego. Wnioskowanie postępuje przez zestawianie pojęć nowych z podstawowym, w którym nie są one zawarte. Ta syntetyczność w socjologicznym myśleniu jest właśnie odrębną cechą polskiej szkoły końca XVIII wieku. Gdy dotąd pojmowanie społeczeństwa było czysto analityczne, opierało się na pewnym ujęciu czy to jednostki, czy związków jej z innymi, z którego wyprowadzano najdalej idące wnioski – pierwsza polska szkoła oparła się na różnolitych danych społecznego doświadczenia, z których dopiero przez powolne zestawienie dochodzi do poglądu na całokształt społeczeństwa. Naturalnie za podstawę wnioskowań służy zawsze przedwstępne pojęcie społeczeństwa – powoli jest ono dopełniane, zmieniane i rozszerzane przez dodatkowe wnioski z najrozmaitszych psychologicznych danych.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>